VẬY LÀ…

Vậy là gấp lại trang thơ

Vậy là quờ quạng tay hờ tìm nhau

Vậy là chấp nhận thương đau

Vậy là em đã thành dâu nhà người!

Vậy là anh héo nụ cười

Vậy là anh chết lặng người em ơi!

                                                                                    5/3/2011

MUỘN…

Gió lăn tăn cỏ rối,

Em lăn tăn nỗi niềm,

Nhớ thương anh quay quắt,

Dáng hình khắc trong tim.

Anh là miền hạnh phúc

Mà em hằng ước ao.

Chỉ cần nhìn anh nói,

Thác lòng em tuôn trào.

Đôi mắt anh ấm áp,

Khiến em có niềm tin.

Trong giấc mơ còn thức,

Em gọi tên mối tình.

Nhưng anh ở bên em,

Mà sao xa, xa lắm…

Anh như làn khói mỏng

Tan nhanh vào hư không!

Tình em, anh không biết,

Bởi em yêu đơn phương.

Đối với anh, em chỉ

Như người dưng qua đường!

Em đến muộn một bước,

Thật buồn, phải không anh?!

Trái tim em vụn vỡ

Như hoa nát trên nhành.

Từ xa và phía sau,

Biết chăng anh yêu hỡi,

Mắt em trông vời vợi

Anh sánh bước bên người.

Có lúc em buông xuôi,

Có lúc em dằn dỗi,

Có lúc em bối rối,

Có lúc em khóc thầm…

Thế giới anh, không em;

Thế giới em, cô lẻ!

Yêu mà đau đến thế!

Em khóc lặng ngàn năm!

Thôi, chúc anh hạnh phúc

Với lựa chọn của mình!

Em nằm cùng mây trắng,

Đi về phía bình minh!

                                                                                    4/3/2011

Xin cô hãy đánh con thật đau!

TTO - Trong khi văn minh nhân loại ngày càng tiến bộ về khoa học tự nhiên lẫn khoa học xã hội, hầu hết mọi công dân trẻ trên thế giới đều tự hào về phong tục văn hóa của riêng mình, ra sức đánh bóng cho sự phong phú giàu đẹp của tiếng nước mình, thì dường như dân Việt và tiếng Việt lại là một ngoại lệ.

Tiếng Việt có vốn từ ngữ trù phú đẹp đẽ bậc nhất thế giới. Thứ tiếng nói ấy đã sản sinh ra không biết bao nhiêu là thể loại văn hóa tuyệt đẹp khác, nào ca trù, thơ, hịch, vè, phú, hò, cải lương... Tôi quả thật chua xót khi nhìn thấy nhiều bạn trẻ ngày nay, thay vì phong phú hóa hơn nữa "di sản phi vật thể" quý báu nhất của cha ông, thì họ lại đang làm cho nó bị tạp nhiễm đủ thứ tả pí lù. Giữa những nền văn hóa ngoại lai đang hăm he mần thịt tiếng Việt chính thống, thì "nền văn hóa" Internet là "bạo động" nhất. Với sự giới hạn về khả năng nghiên cứu, tôi chỉ xin được "bép xép" vài dòng về "nền văn hóa" này và những hệ lụy về đạo đức mà nó góp phần mang lại.

"Nền văn hóa" Internet tuy sinh sau đẻ muộn nhưng lại có sức mạnh tẩy não con người, bằng cách làm cho họ quên béng đi những vần những chữ những nguyên âm phụ âm mà các thầy cô giáo lớp 1 đã dầy công khổ luyện dạy bảo cho chúng ta suốt 9-tháng-10-ngày đầu tiên của đời học sinh, thời điểm mà tiếng Việt lành mạnh được phôi thai vào nhận thức.

Tiếng Việt giàu và đẹp

Ca dao xưa có câu: Nửa đêm giờ tý canh ba/ Vợ tôi con gái đàn bà nữ nhi. Vui đùa thôi, nhưng là cái vui của sự giàu có tiếng nói. Câu lục sáu tiếng đều là chỉ một khoảnh khắc thời gian. Câu bát tám tiếng đều là chỉ một phái tính.

Dạy tiếng Việt cho người nước ngoài hiện nay, thầy nói vui: tiếng Việt có thể còn hạn chế về các từ chỉ những khái niệm trừu tượng, khái quát, nhưng lại rất giàu các sắc thái biểu hiện từ. Riêng một từ đen thôi, mắt đen gọi là mắt huyền, răng đen là răng hạt na, quần đen của phụ nữ là quần thâm, ngựa đen là ngựa ô, chó đen là chó mực, đũa đen là đũa mun. Đấy là chưa kể các sắc độ của màu sắc nữa, ví như cũng là “đen” nhưng có biết bao loại: đen nhánh, đen tuyền, đen kịt, đen thẫm, đen thui... Học trò nước ngoài nghe thế kêu trời, bảo học tiếng Việt khó, khó quá.

Mà khó là phải. Một dịch giả nước ngoài dịch hai câu thơ của Nguyễn Khuyến Rượu ngon không có bạn hiền/ Không mua không phải không tiền không mua thành ra Fine wine, but no good friends/ So I buy none though I have the money thì chỉ còn là xác chữ, bởi tất cả tinh thần cảm xúc của câu thơ và của tác giả nằm ở năm chữ “không” của tiếng Việt đã không tải được qua tiếng Anh.

“Nói ngọng” và việc dạy phát âm đúng

Chữ quốc ngữ là một công cụ quý báu để lời ăn tiếng nói toàn dân gần nhau hơn, hiểu nhau tốt hơn. Trong đó, hiểu nhau qua cách phát âm là một điều vô cùng quan trọng.

Dù có nhiều cách truyền thông tin khác bằng chữ, bằng hình, bằng ký tín hiệu, nhưng thông tin bằng tiếng nói, bằng phát âm vẫn chiếm không ít hơn 2/3 lượng thông tin ta cần phát đi và thu nhận. Nhất là ngày nay giao lưu nhiều, tốc độ vận động nhanh, nếu phát âm và nhận âm không chuẩn trong công nghiệp, trong giao thông có thể gây ra tai nạn, trong đời sống giao lưu có thể gây ra hiểu lầm, đôi khi gây nên chuyện khôi hài không đáng có.

Ở một số nước châu Á, trong đó có VN, tiếng Hán cổ có vai trò như tiếng Latin ở châu Âu (ở châu Âu, trong các lĩnh vực khoa học, nghệ thuật, các khái niệm trừu tượng, các ngôn ngữ phần lớn dùng chữ gốc Latin). Muốn nói, viết cho đúng và hiểu được vốn văn hóa truyền thống của ta không thể không có kiến thức tối thiểu về kho từ có gốc Hán Việt. Có học mới tránh được các chỗ dùng nhầm như “tham quan” gọi là “thăm quan”, chữ “vị tha” vốn là nói tính vì người khác, lo cho người khác, lại bị hiểu lầm là “tính dễ tha thứ”. Chữ “tha” vốn là “người thứ ba”, “người khác” bị hiểu thành “tha là tha bổng, tha thứ”. Do vậy, việc dạy và học chữ Hán Việt là cần thiết để làm giàu thêm cho ngôn ngữ của ta.

Như một lần ở Cuba, cô phiên dịch Maria đã học tiếng Việt bốn năm, khi dẫn tôi đi thăm khu biệt thự của Hemingway, cô nói: "Ông Hemingway hay đi bán sắn". Tôi phải chữa: "Không phải đi bán sắn mà là đi săn bắn".

Ðó là chuyện để cười vui thôi. Nhưng cũng nhân tiện nói tới đặc điểm khó truyền thông tin của tiếng ta. Tiếng Việt là loại đơn âm tiết, mỗi từ chỉ có một âm, nói sai, nghe sai là trật. Cộng với các thanh: sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng, nếu phát âm không chuẩn một từ này ra ngay một từ khác, ở một lĩnh vực khác. Ví dụ: chữ "tốt" mà nói "tôốc" hay "tôộc" thì chỉ có thể đoán được nghĩa nhờ cả câu nói, nhờ ngữ cảnh. Nhiều chữ phát âm thế này thì là thanh, phát âm khác đi thành tục.

Hiện nay có nhiều cách phát âm khác nhau do sự khác biệt về cư dân ở các vùng địa lý khác nhau. Một vùng rộng lớn ở đồng bằng Bắc bộ, bà con nói "uống lước", "đi nàm", "lằm ngủ", "năn nộn"... Tôi kiên quyết phản đối cách gọi hiện tượng đó là "nói ngọng". Chữ "ngọng", một nửa của cụm từ "ngọng nghịu", bao hàm một ý tứ khinh thị.

“Nước” - một từ đặc Việt

Lấy nơi sinh sống đặt tên cho lãnh địa dân tộc mình là lẽ thường tình. Nhiều nước có tên gọi gắn với “đất” (land). Scotland là “đất của những người nói tiếng Gaelic”, Phần Lan (Finland) là “đất của những người nói tiếng Finnic”, Hà Lan (Holland) là “vùng đất cây cối rậm rạp” và cũng là “những vùng đất thấp” (Netherlands), Ba Lan (Poland) là “đất của dân tộc Poles”. Nhưng người Việt dùng từ nước để chỉ lãnh thổ dân tộc: nước Việt Nam. Điều này gắn với huyền sử Việt, số con của bà Âu Cơ nửa lên núi, nửa xuống biển nên non nước, đất nước cũng là nước, là quốc gia.

2 Trong tiếng Việt, từ làng nước để chỉ những người cùng làng. Thú vị là từ làng cũng gắn với “những dải nước lớn”, vì người Việt cổ “quần cư quanh những dải nước lớn (cũng như đồng bào miền núi thường quần cư bên bờ suối, bờ sông) mà ngày xưa gọi là lang và sau này khi tiếng Việt đã có thanh điệu, cơ sở quần cư ấy được gọi là làng” (Nguyễn Kim Thản). Khi xâm lược nước ta, người Hán gọi dải nước rộng lớn, chạy dài suốt từ Yên Lãng, Đông Anh lên Từ Sơn... là Lãng Bạc. Theo mặt chữ, lãng là sóng, bạc là hồ nước lớn xung quanh có núi. Chữ lãng ở đây dùng để phiên âm từ láng mà người Việt Nam dùng để gọi dải nước này. Từ láng, theo Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) có nghĩa là đầm, đìa. Hiện vẫn còn nhiều địa danh láng: làng Láng (ở Hà Nội, dưa La cà Láng), Láng Le, Láng Thé, Láng Cò, Láng Thờ (dưới đền Hùng)...

Chạy + X = chạy đi, Chạy + X = chạy đến

TT - Nói đến chạy có lẽ ai cũng hình dung một động tác rất thông thường. Đó là sự di chuyển thân thể (thường là bằng đôi chân) với những sải bước nhanh: chạy như bay, chạy ra ngoài đường, chạy việt dã (chạy trong địa hình tự nhiên), thỏ chạy nhanh hơn rùa...

So sánh, nếu chuyển dịch tương đương, ta thấy các từ như run (tiếng Anh), courir, filer (tiếng Pháp), begat’ (tiếng Nga)..., về cơ bản cũng mang nghĩa chuyển động (có hướng hoặc không có hướng) như vậy. Tuy nhiên trong giao tiếp tiếng Việt, từ chạy đã chuyển nghĩa khá đa dạng với các hướng ngữ nghĩa khác chiều nhau. Ta thử quan sát hai nhóm chạy sau:

Nhóm 1: chạy giặc, chạy lụt, chạy bão, chạy mưa, chạy tội, chạy án...

Nhóm 2: chạy gạo, chạy tiền, chạy việc, chạy điểm, chạy thầy, chạy thuốc...

Điều giống nhau dễ nhận ra ở cấu trúc hai nhóm trên là chạy được kết hợp với một từ (thường là từ đơn) khác để tạo ra một từ ghép mang nghĩa khái quát (về một tình huống nào đó). Nhưng ta cũng dễ dàng nhận ra cái khác biệt về mặt ngữ nghĩa là ở nhóm 1, người ta “chạy” để tránh xa sự thể được nói tới.

Chạy giặc là thoát ra vùng giặc giã, nguy hiểm, chạy mưa là tạm tìm chỗ (nào đó) để trú khỏi bị mưa, chạy tội là tìm cách sao cho thoát tội (lẽ ra mình phải nhận)...; còn ở nhóm hai ngược lại, người ta chạy là để mong có được cái đang nói tới. Chạy gạo là tìm cách để có gạo ăn, chạy việc là lo liệu tìm được việc làm như mong muốn, chạy thầy chạy thuốc là đi nhiều nơi mong tìm được thuốc hay thầy giỏi với hi vọng chữa được bệnh tình (của ai đó)...